Meddah
Elinde mendil ve sopasıyla yüksek bir iskemlede oturan meddah, taklitlerle saatlerce hikâye anlatırdı. En heyecanlı yerde susar, devamını ertesi akşama bırakırdı. Böylece kahvehane her akşam yine dolardı.
Mahallenin meclisi, şehrin hafızası
Kıraathane Kültürü
Beş asırdır aynı masa, aynı sohbet.
Kahvehane, Osmanlı'dan bugüne şehrin en demokratik mekânı oldu. Paşa ile esnafın, şair ile hamalın aynı odada oturabildiği; haberlerin yayıldığı, hikâyelerin anlatıldığı, tavlanın şakırdadığı, kartların masaya vurulduğu bir yer.
19. yüzyılda gazetelerin yaygınlaşmasıyla bazı kahvehaneler kıraathane, yani "okuma evi" adını aldı. Gazete okunan, okuma bilmeyenlere yüksek sesle okunan, siyasetin ve mahallenin konuşulduğu bu mekânlar zamanla tüm kahvehanelerin ortak adı oldu.
1555Tahtakale'de ilk kahvehane
"Kıraat"Arapça "okuma" demek
5 asırkesintisiz bir buluşma geleneği
Kahvehaneden kıraathaneye
-
1554–1555
Tahtakale'de ilk kapı
Tarihçi Peçevi'ye göre Halepli Hakem ve Şamlı Şems adlı iki tüccar, İstanbul Tahtakale'de ilk kahvehaneyi açar. Kısa sürede okumuşların, şairlerin ve kadıların buluşma yeri olur.
-
16.–17. yüzyıl
Her köşede bir kahvehane
Kahvehaneler hızla çoğalır ve çeşitlenir: esnaf kahvehaneleri, yeniçeri kahvehaneleri, semai ve âşık kahvehaneleri. Her birinin kendi müdavimi, kendi adabı vardır.
-
1633
Yasaklar dönemi
Devlet işlerinin konuşulduğu bu yerler yönetimi zaman zaman tedirgin eder. IV. Murad döneminde kahvehaneler kapatılır. Yasak uzun sürmez, kapılar yeniden açılır.
-
1826
Yeniçeri kahvehaneleri kapanıyor
Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılmasıyla, ocağın nişanlarını asan ve siyasi kaynaşmanın merkezi sayılan yeniçeri kahvehaneleri de kapatılır.
-
19. yüzyıl
Gazete ve kıraathane
1831'de ilk Osmanlı gazetesi Takvim-i Vekayi yayımlanır. Gazetelerin çoğalmasıyla kahvehaneler okuma salonuna dönüşür ve "kıraathane" adı yayılır.
-
20. yüzyıl
Çay, tavla ve kart
Kahve pahalanıp Rize çayı yaygınlaştıkça ocakta çay kaynamaya başlar. Masalara tavlanın yanında batak, pişti, king ve okey gelir. Her mahallenin, her köyün bir kahvesi olur.
Mekteb-i İrfan
Bilgelerin okulu
Kahvehanelere bir dönem "mekteb-i irfan", yani bilgelik okulu denirdi. Kitapların pahalı, okuma yazmanın az olduğu zamanlarda insanlar şiiri, tarihi ve dünyadan haberleri kahvehanede öğrenirdi.
Divan şairleri yeni gazellerini burada okur, yaşlılar gençlere nasihat eder, mahallenin sorunları burada konuşulurdu. Kahvehane bir okul, bir meclis ve bir kulüptü.
Kıraat: okumak
Haberin ilk durağı
Radyodan ve televizyondan çok önce haber kahvehaneye gelirdi. Savaştan dönen askerler, ulaklar, tüccarlar ve gemiciler duyduklarını önce burada anlatırdı.
Gazeteler çıkınca kıraathanelerde masalara serilir, okuma bilen biri yüksek sesle okur, ardından herkes kendi yorumunu ekler. "Kahvede konuşulanlar" bir bakıma şehrin kamuoyuydu.
Perde, kürsü ve saz
Karagöz ve âşıklar
Ramazan gecelerinde kahvehanelere Karagöz perdesi gerilir, Hacivat ile Karagöz'ün atışmaları kahkahalarla izlenirdi. Âşık kahvehanelerinde ise ozanlar sazlarıyla karşılıklı atışır, dinleyiciler taraf tutardı.
Her kahvenin bir müdavimi var
Mahalle kahvesi
Mahallenin erkeklerinin sabah gazetesini okuduğu, akşam bir el oyun oynadığı, iş ve dünür arandığı yer.
Köy kahvesi
Köyün ortak salonu: muhtarın duyuruları, düğün ve cenaze haberleri, misafir ağırlama hep buradan geçer.
Esnaf kahvesi
Aynı loncanın ustaları ve çırakları buluşur. Pazarlık yapılır, iş bölüşülür, meslek sırları konuşulur.
Yeniçeri kahvehaneleri
Duvarlarında ortaların nişanları asılı, yeniçerilerin toplandığı mekânlar. Pek çok ayaklanmanın burada konuşulduğu söylenir.
Semai ve âşık kahveleri
Özellikle Ramazan ve kış gecelerinde saz şairlerinin, semai ve destan okuyucularının sahne aldığı kahvehaneler.
Tulumbacı kahveleri
Mahallenin gönüllü itfaiyecileri tulumbacılar, yangın haberini kahvehanede bekler, haber gelince tulumbayı kapıp koşarlardı.
Kahvehanenin dili
- Ocakçı
- Kahvehanenin kalbi olan ocağın ustası. Kimin çayı nasıl içtiğini, kimin şekersiz kahve istediğini sormadan bilir.
- "Çaylar benden!"
- Oyunun kaybedeni ya da sevinçli bir haberi olan, masadakilerin çayını ısmarlar. Masa hesabı çoğu zaman oyunun parçasıdır.
- Kahveye çıkmak
- Evden çıkıp mahallenin kahvesine gitmek. Bir saatlik bir sohbet de olabilir, bütün bir akşam da.
- Bir el daha?
- Kahvehanenin en çok sorulan sorusu. Cevabı neredeyse her zaman "Hadi son el" olur.
Masadaki oyunlar
Eski usul
Tavla, satranç, mangala
Osmanlı kahvehanelerinin klasikleri. Tavla zarlarının sesi ve "şeşbeş", "dübeş" gibi Farsça kökenli sayılar bugün hâlâ kahvehanenin müziğidir.
Kâğıt oyunları
Batak, pişti, king
İskambil kâğıtları masaya geldiğinde ortaklıklar, koz hesapları ve sonu gelmeyen "o kartı neden attın?" tartışmaları da geldi.
Taşlar
Okey ve 101
20. yüzyılın ikinci yarısında yayılan okey, kısa sürede kahvehanenin en kalabalık masalarını toplayan oyun oldu. Istaka başında taş dizmek bugün de gece yarılarını bulur.
"Gönül ne kahve ister ne kahvehane,
Halk sözü
gönül sohbet ister, kahve bahane."
Gelenek sürüyor
Masa artık her yerde
Kahvehaneler değişti; ocakta kahvenin yerini çay aldı, gazetenin yerini telefon. Ama özü aynı kaldı: dostlarla bir masa etrafında toplanmak, laflamak, bir el daha oynamak.
Kıraathane bu geleneği ekrana taşıyor. Mahalle kahvesindeki o masa, artık nerede olursan ol seni bekliyor.
Masaya otur